Porady praktyczne, dotyczące składu tekstu, czyli tzw. formatowania.

Jak złożyć dobry tekst

Zacznijmy od klas pisma. Pismo szeryfowe i bezszeryfowe to dwie podstawowe klasy pisma. Szeryf to poszerzone zakończenie kreski w literze. Jeżeli czcionka nie ma takiego zakończenia, to nazywana jest bezszeryfową.

To jest czcionka szeryfowa, a to czcionka bezszeryfowa

Intensywne badania wykazały, że w przypadku długich tekstów pismo szeryfowe jest łatwiejsze w czytaniu niż bezszeryfowe. Przyczyna tego zjawiska jest nieznana; wysuwa się hipotezę, że zastosowanie szeryfów ułatwia oku poruszanie się wzdłuż linii poziomych, a zmienna grubość linii w większości pism szeryfowych ułatwia czytanie. Być może jednym z powodów jest fakt, że od dziecka korzystamy z książek, w których stosuje się litery szeryfowe i po prostu jesteśmy do nich przyzwyczajeni. Niezależnie od tego, jaka jest przyczyna, ustalono, że w przypadku długich tekstów łatwiej czytać pismo szeryfowe.

Z drugiej strony pismo bezszeryfowe okazuje się bardziej wyraziste. Gdzie tkwi różnica? Otóż wyrazistość wiąże się raczej z rozpoznawaniem znaków niż z czytaniem dużych bloków tekstu. Mówiąc konkretnie, w przypadku krótkich serii znaków, takich jak nagłówki, tytuły, łatwiej rozpoznać jednym rzutem oka pismo bezszeryfowe. Natomiast cała strona napisana czcionką bazszeryfową może wydawać się z początku bardziej czytelnia, jednak ostatecznie okazuje się, że tak nie jest.

Można zwrócić uwagę, jak stosuje się czcionki szeryfowe i bezszeryfowe w różnego rodzaju publikacjach. Zazwyczaj okazuje się, że nagłówki są złożone czcionką bezszeryfową, a tekst szeryfową. Takie rozwiązanie jest efektem wieloletnich doświadczeń.

Pamiętać należy, że czytelność jest dużo ważniejsza w przypadku długich tekstów, takich jak książki czy prace dyplomowe, niż w przypadku kilku akapitów ulotki reklamowej.

Inna uwaga dotycząca używania czcionek. Nigdy nie należy stosować więcej niż dwóch rodzajów czcionki na tej samej stronie, jak również łączyć na tej samej stronie dwóch czcionek szeryfowych ani dwóch bezszeryfowych. Nie wgłębiając się w teorię kompozycji należy zaznaczyć, że gdy czcionki są do siebie podobne, nie ma wystarczającego kontrastu, co powoduje dysharmonię. Zastosowanie takiej kombinacji sprawi, że strona będzie wyglądała brzydko, tandetnie i amatorsko.

Arial                                                               Tahoma

Jak widać, czcionki bezszeryfowe współzawodniczą ze sobą, istnieją między nimi zarówno podobieństwa jak i różnice, ale za mało jest jednego i drugiego, by mogły ze sobą współpracować.

Podkreślenia. Generalnie należy unikać podkreśleń. Mogą one sprawić, że tekst będzie wyglądał ciężko, a gdy linia podkreślenia znajduje się zbyt blisko liter, może nachodzić na ich dolne wydłużenia (te części, które wystają poniżej bazowej linii pisma, jak w literach: g, j, p, q i y. Aby wyróżnić jedno lub dwa słowa, można wykorzystać inne możliwości: odmianę półgrubą, druk o większej czcionce, kursywę lub inny krój pisma.

Także zastosowanie innego akapitu bądź umieszczenie części tekstu w pewnej odległości od pozostałej reszty tekstu może przyciągnąć uwagę czytelnika.

Nie znaczy to, że używanie podkreśleń jest niewłaściwe w każdym przypadku - po prostu nie należy stosować podkreślenia w takiej formie, jaka jest standardowo oferowana przez program. Chcąc uzyskać lepszy efekt, lepiej narysować pod tekstem poziomą kreskę. Większość edytorów i programów wspomagających składanie tekstu daje możliwość. kreślenia linii pod słowem lub nagłówkiem. Można ją umieścić w wybranym miejscu i dowolnie regulować jej długość i grubość. Dzięki temu można uniknąć stykania się linii z wydłużeniami dolnymi liter. Dodatkowym plusem jest to, że kreska wygląda dużo delikatniej niż podkreślenie, ponieważ jest ciągłą linią, a nie serią krótkich, połączonych ze sobą odcinków.

Duże litery. Gdy chcemy, aby tekst rzucał się w oczy, nie musimy go pisać dużymi literami. I nie powinniśmy. Mamy mnóstwo innych możliwości: możemy użyć większej czcionki, zastosować pismo półgrube, cieniowane, konturowe, kursywę albo jakąkolwiek kombinację tych metod. Badania wykazały, że tekst napisany dużymi literami jest mniej czytelny. W trakcie czytania rozpoznajemy wyrazy nie tylko dlatego, że składają się z konkretnych liter, ale także dzięki temu, że mają określony kontur (zwany też „linią brzegową”.

MAT              DAJ          BIGOS          PARTYCJA

Tekst pisany dużymi literami czytamy litera po literze, nie rozpoznając określonych grup liter. Dla przykładu: MOŻNA spróbować przeczytać ten tekst, i uświadomić sobie różnice o ile wolniej się czyta i jak męczące jest to dla oczu.

Od czasu do czasu można z dobrym skutkiem zastosować duże litery do napisania bardzo krótkiego tekstu lub nagłówka. Czasem użycie dużych liter będzie niezbędne do uzyskania określonego efektu. Jednak zawsze należy mieć świadomość, że dokonuje się wyboru między kompozycją a czytelnością danego tekstu.

Kerning jest jednym z najważniejszych elementów profesjonalnego składu. Polega na zmniejszaniu światła międzyliterowego w celu uzyskania tekstu składającego się z optycznie równoodległych liter. Regulowanie odstępów międzyliterowych jest tym ważniejsze, im większe są litery. Nieprawidłowe odstępy sprawiają, że tekst nie tylko wygląda nieprofesjonalnie, ale staje się mniej czytelny. Oto dwa przykłady. Spójrz uważnie na dwa poniższe słowa mrużąc nieco oczy:

WARSZAWA bez kerningu

WARSZAWA z kerningiem

Tajemnica kerningu kryje się w tym, że decydującą rolę odgrywa złudzenie optyczne. W procesie końcowego dostrajania świateł międzyliterowych niezbędne okazuje się oko ludzkie.

Podobne złudzenie stwarza konieczność regulacji świateł międzyliterowych - każdy znak jest odbierany przez oko ludzkie w inny sposób i oddziałuje z innymi literami zależnie od charakterystycznej dla nich kombinacji biało-czarnej przestrzeni. Te zależności można zebrać w parę wskazówek:

HL      Odstęp między dwiema literami, których sąsiadujące kreski są pionowe, powinien być największy.

HO    Odstęp między pionową kreską a łukiem powinien być mniejszy.

OC    Odstęp między łukami powinien być bardzo mały.

OT    Łuki mogą zapełnić pustą przestrzeń pod lub nad ramieniem poprzecznym sąsiedniego znaku i vice versa.

AT     Najbardziej można zbliżyć do siebie litery mające pustą przestrzeń wokół siebie.

Istotą problemu jest uzyskanie druku o wizualnie jednakowej gęstości - odstępy powinny sprawiać wrażenie jednakowych. Nieważne, jak będą duże, ważne, aby wyglądały na jednakowe. Zazwyczaj łatwiej jest to ocenić patrząc na tekst przymrużonymi oczami. Korzystając z kerningu możemy minimalnie zwiększyć lub zmniejszyć światło międzyliterowe, co pozwala na bardzo precyzyjne dopasowanie liter.

Nie wszystkie edytory dają możliwość stosowania kemingu. Najczęściej jest on dostępny w programach wspomagających komponowanie stron oraz w programach, których podstawową cechą jest możliwość manipulacji tekstem. Większość edytorów nie daje możliwości kontroli kerningu.

W tych programach, gdzie jest to możliwe, każdy znak i odstęp podzielony jest na małe elementy - jednostki. Standardowy podział to 48 jednostek na znak. Stosując kerning możemy zmniejszać światło międzyliterowe o pojedyncze jednostki, co pozwala na bardzo precyzyjne dopasowanie. Opis korzystania z kerningu w danym programie znajdziesz w instrukcji obsługi.

Interlinia. W obrębie akapitu odstępy miedzy wierszami powinny być jednakowe. Czasami początkowa litera lub słowo są napisane czcionka o większym stopniu. Zmienia to odstęp między wierszami nawet wtedy, gdy większa jest tylko jedna litera lub słowo. Interlinia dostosowuje się do największego znaku (znaków) w wierszu, co daje nierówne odstępy. Standardowo odstęp między wierszami stanowi 20 procent stopnia pisma. Gdy piszemy na komputerze, automatycznie powstaje 20-procentowy odstęp (jest to tak zwana automatyczna interlinia). Kiedy pojedynczy znak lub słowo napiszemy większa czcionką, spowoduje to wstawienie większego odstępu. Akapit wygląda wtedy śmiesznie, gdyż pierwsza interlinia jest znacznie większa od następnych.

Odstęp  między akapitami. Większość współczesnych edytorów tekstu i programów wspomagających skład tekstów umożliwia oddzielanie akapitów odstępem o regulowanej szerokości. Warto w tym przypadku pamiętać o jednym: gdy zwiększamy odstęp, zbyteczne staje się stosowanie wcięcia akapitowego. Należy stosować jedno albo drugie: wcięcie lub zwiększony odstęp. Ale zawsze trzeba w jakiś sposób oddzielić optycznie akapity - w przeciwnym razie tekst będzie mniej czytelny.

Łącznik, myślnik i pauza. ­każdy wie, czym jest łącznik „-” krótką kreseczką wchodzącą w skład niektórych wyrazów złożonych (na przykład hokus-pokus) lub numerów telefonicznych. Myślnik - inaczej pauza - to łącznik, tylko trochę dłuższy „-”.

Łącznik służy jedynie do łączenia wyrazów złożonych lub przenoszenia części wyrazów do następnego wiersza. Podręczniki wykładające zasady pisowni i interpunkcji zajmują się tą sprawą bardziej szczegółowo - kwestia ta na ogół nie przysparza wielu problemów. Każdy wie, gdzie znaleźć łącznik - w prawym górnym prawym rogu klawiatury, obok zera.

Myślnik umieszczamy między wyrazami oznaczającymi trwanie, na przykład określającymi upływ czasu w godzinach, miesiącach lub latach, czyli tam, gdzie można użyć słowa „do”. W zależności od efektu jaki chcemy uzyskać, możemy po obu stronach zastosować wąski odstęp, lecz nie powinniśmy stosować odstępu standardowego.

Pauzę stosujemy, podobnie jak dwukropek czy nawias, by odzwierciedlić nagłą zmianę myśli, bądź też w miejscu, gdzie kropka byłaby znakiem zbyt silnym, a przecinek za słabym (w razie wątpliwości najlepiej sięgnąć po podręcznik zasad pisowni).

Justowanie. Możliwości współczesnych edytorów są na tyle duże, że posługując się nimi można łatwo wpaść w przesadę. Istnieje tendencja do wykorzystywania wszystkich ułatwień, których nie było w maszynie do pisania, a jednym z częściej stosowanych udogodnień jest pełne justowanie tekstu. Mając magiczne maszyny - komputery wystarczy nacisnąć ikonę i tekst jest samoczynnie wyrównywany. Pokusa nie do odparcia.

Justowanie tekstu jest bezpieczne tylko w jednym przypadku - gdy czcionki są odpowiednio małe, a wiersz wystarczająco długi, jak w książce, gdzie tekst zajmuje całą szerokość strony. Jeżeli wiersz jest krótszy bądź też zawiera niewiele słów, to po wyrównaniu tekstu wyrazy rozsuną się. Jeżeli w dodatku zdarza się, że szpalta tekstu jest wąska o słowa długie to słowa oddzielone zostają od reszty wielką dziurą. Ohyda.

Justowanie tekstu było przez wiele lat normą - wychowaliśmy się na tym. Badania nad łatwością percepcji tekstów wykazały, że nagłe, nieregularne luki między wyrazami spowalniają proces czytania, a poza tym nieładnie wyglądają. Proszę zwrócić uwagę na to, w jaki sposób radzą sobie profesjonaliści (w czasopismach, sprawozdaniach, komunikatach), a zobaczyć można, że pojawia się tendencja do wyrównywania tekstu do lewego marginesu, podczas gdy prawy jest postrzępiony.

Ale to jest tak, jak z pisaniem dużymi literami: kiedy się decydujemy na pełne justowanie, musimy zdać sobie sprawę, że wybraliśmy właśnie taki wygląd i rezygnujemy z idealnego dopasowania odstępów między wyrazami. W zależności od tego, co robimy, ważniejsze jest jedno albo drugie.

Co prawda efekty nie muszą być aż tak karykaturalne jak opisano powyżej, ale jeżeli wiersze są względnie krótkie, nieuniknione jest powstawanie rażących odstępów między niektórymi wyrazami, podczas gdy inne będą stłoczone razem:

Jeżeli spojrzymy na wyjustowany tekst z dołu, przymrużonymi oczami, to łatwo można dostrzec korytarze, które należy zlikwidować.

Interpunkcja a cudzysłowy. Często zdarzają się wątpliwości dotyczące umieszczania znaku cudzysłowu w obecności innych znaków przestankowych. Oto wskazówki.

• Kropki i przecinki znajdują się zawsze wewnątrz cudzysłowu. W wielu krajach (w Polsce również) w odniesieniu do kropek i przecinków stosuje się takie same zasady, jak w przypadku wykrzykników i znaków zapytania.
• Znaki zapytania i wykrzykniki znajdują się wewnątrz lub na zewnątrz, w zależności od tego, czy należą do cytowanego tekstu, czy też nie. Jeśli tak, to znajdują się wewnątrz cudzysłowu, jeśli nie - na zewnątrz.
• Dwukropki i średniki znajdują się zawsze na zewnątrz cudzysłowu.
• Jeśli cytujemy więcej niż jeden akapit, znak cudzysłowu umieszczamy na początku każdego akapitu, ale tylko na końcu ostatniego.
• Teksty polskie umieszcza się między cudzysłowem otwierającym dolnym  „ i zamykającym górnym „. Cytaty obcojęzyczne w tekście rozpoczyna się cudzysłowem otwierającym górnym „ i kończy zamykającym górnym „.

Często stosowaną metodą, zapobiegającą i zmniejszającą tą „dolegliwość” jest dzielenie wyrazów. Sposób podziału tekstu na wiersze jest bardzo ważny w przypadku nagłówków i krótkich tekstów, ale nawet i tam spotyka się błędy, jak podzielenie wyrazu informatyka w ten sposób: in-formatyka. Takie nieprawidłowości są oznaką braku profesjonalizmu i należy ich unikać. Programy nie dzielą wyrazów bezbłędnie. Słowa wyglądające nieco dziwnie należy sprawdzać w słowniku. Czytać należy tekst bardzo uważnie: nawet, gdy słowo podzielono prawidłowo, zdarza się, że przedzielenie go w tym konkretnym miejscu spowoduje moment wahania podczas czytania. Jeżeli tak jest, należy to poprawić. Unikniemy w ten sposób ośmieszenia się.

Równie niepożądane jest dzielenie wyrazów w kilku kolejnych wierszach. Czasami dzielenie jest nieuniknione, ale nigdy nie ma potrzeby robienia tego trzy razy pod rząd albo sześć czy osiem razy w jednym akapicie. W takich przypadkach koniecznie trzeba coś zmienić. Zbyt częste dzielenie wyrazów jest na ogół spowodowane stosowaniem pełnego justowania w przypadku, gdy długość wiersza jest zbyt mała w stosunku do stopnia pisma. Gdy tekst nie może być wyrównany jedynie do lewego marginesu, należy spróbować go przeredagować, zmienić odstępy między literami i słowami lub - jeżeli istnieje taka możliwość - zastosować kerning, poszerzyć margines albo zastosować „twardą spację” w celu przeniesienie niefortunnego wyrazu do następnego wiersza.

Teksty w ramce. Gdy umieszczamy tekst w ramce, należy dążyć do tego, aby ze wszystkich czterech stron było optycznie tyle samo miejsca. Jeżeli z jednej lub obu stron zostawimy go więcej, powinno się to zrobić tak, aby ten zamysł był jasny dla obserwatora.

Zestaw uwag końcowych.

Poniżej znajduje się kompendium dobrych zasad składu tekstu. Sądzę, że zawsze kończąc pracę nad publikacją, warto przejrzeć ją jeszcze raz.

• Stosuj pojedynczy odstęp między zdaniami. Mimo, że zawsze się tak robiło, a w maszynach do pisania tak jest nadal, to komputer nie jest maszyną do pisania.
• Używaj prawidłowych znaków cudzysłowu.
• Stawiaj prawidłowo znaki przestankowe przy cudzysłowach.
• Jeżeli prawidłowa pisownia wymaga postawienia akcentu, zrób to.
• Nie podkreślaj wyrazów. Oko czytelnika się męczy. Lepiej zastosuj inne metody wyróżnienia tekstu.
• Używaj właściwych znaków apostrofu.
• Sprawdzaj, czy apostrofy znajdują się we właściwych miejscach.
• Myślniki i łączniki stosuj zgodnie z ich przeznaczeniem.
• Stosuj znaki specjalne, a także frakcję dolną i górną.
• Poświęć trochę czasu na napisanie zgrabnych ułamków.  Zamiast pisać ułamek np. 21/2 zrób za pomocą opcji indeksowania czcionki - górnej i dolnej.
• Nie zostawiaj szewców, bękartów i wdów. Szewc to wiersz przy końcu akapitu, mający mniej niż siedem znaków. Jeszcze gorzej jest gdy pozostawimy część słowa. Bękart to wiersz nie mieszczący się na stronie, a przeniesiony na następną. Wdowa to również pojedynczy wiersz, tylko rozpoczynający kolejny akapit na dole strony. By tego uniknąć używaj opcji Kontroluj sieroty i wdowy.
• Nigdy nie pisz tekstu dużymi literami, nie używaj ich też zbyt często w nagłówkach.
• Wszędzie, gdzie to potrzebne, poprawiaj wygląd nagłówka za pomocą kerningu.
• Nie używaj znaku odstępu do wyrównywania tekstu. Do tego służy tabulator lub polecenia Zmniejsz / Zwiększ wcięcie.
• W nagłówkach zmniejszaj znaki przestankowe. Skupiony tekst tytułu wygląda wtedy zgrabniej.
• Unikaj skrótów. Poza paroma ogólnie znanymi, najczęściej jego znaczenie zna jedynie autor.
• Odstęp przed słowem pisanym kursywą, pisz również kursywą. Czcionki pisane kursywą zajmują mniej miejsca, a ponadto są pochyłe, co może spowodować powstanie rozpraszającego uwagę dodatkowego odstępu przed słowem pisanym kursywą. Aby do tego nie dopuścić, należy zmniejszyć odstęp zamieniając go na kursywę.
• Stosuj wcięcie akapitowe o szerokości dużego M. Stosowanie standardowego wcięcia akapitowego, szczególnie przy bardzo krótkich (dwu lub trzywierszowych) akapitach wygląda idiotycznie.  Zgodnie z tradycyjnymi zasadami wcięcie akapitowe powinno mieć szerokość równą stopniowi stosowanego pisma. Oznacza to, że gdy piszemy czcionką 12-punktową, powinno ono mieć szerokość 12-punktów.  Jest to w przybliżeniu równowartość dwóch odstępów albo szerokość dużej litery M. Jeżeli program, z którego korzystasz, nie pozwala na zdefiniowanie szerokości wcięć w punktach, zrób to na wyczucie. Ta zasada naprawdę jest stosowana - sprawdź wcięcia akapitowe w dowolnej książce na półce (z wyjątkiem książek informatycznych wydanych w ciągu ostatnich dziesięciu lat).
• Nigdy nie dziel wyrazów w więcej niż dwóch kolejnych wierszach.
• Unikaj zbyt częstego dzielenia wyrazów w jednym akapicie.
• Zakończenie każdego wiersza powinno być przemyślane. Zdaj się na wyczucie.
• Stosuj jednakowe odstępy między wierszami.
• Zmniejszaj interlinię wierszy napisanych dużymi literami, albo posiadających mało wydłużeń dolnych i górnych.
• Reguluj odstępy między akapitami, nie stosuj odstępów o szerokości jednego wiersza między akapitami tekstu.
• Stosuj albo wcięcie akapitowe, albo odstęp między akapitami: nigdy nie łącz obydwu metod. Zdaj się tutaj na wyczucie i dobry smak.
• Gdy wiersz jest krótki, nigdy nie stosuj pełnego justowania.
• Wysuwaj znaki przestankowe z wyrównanego tekstu.
• Do pisania tekstów stosuj czcionki szeryfowe - łatwiej się je czyta niż bezszeryfowe.
• Nie łącz dwóch czcionek szeryfowych na jednej stronie.
• Nie łącz dwóch czcionek bezszeryfowych na jednej stronie.
• Przy łączeniu czcionek, nie bądź anemikiem. Stosuj silne kontrasty. Jeżeli czcionka jest lekka i przejrzysta, dobierz do niej inną - czarną i tłustą. Jeżeli jest mała, połącz ją z dużą. Jeżeli piszesz coś dużymi literami - resztę napisz małymi. Unikaj słabych kontrastów, takich jak łączenie czcionki grubej z półgrubą, pisanki z kursywą czy czcionek dużych z prawie -tak-samo-dużymi. Włóż w tekst trochę życia.
• Nie stosuj więcej niż dwóch rodzajów czcionki na jednej stronie (jeżeli nie znasz się na typografii). A zatem: gdy stosujesz więcej niż jeden rodzaj czcionki, połącz bezszeryfową z szeryfową.
• Stosuj kursywę i pismo grube z umiarem - są świetne; ale łatwo je przedawkować.
• Prawidłowo umieszczaj znaki przestankowe wokół nawiasów.
• Wyrównuj linie bazowe pierwszych wierszy tekstów umieszczonych obok siebie.
• Nie bój się białych przestrzeni (nazywa się je białymi również wtedy, gdy papier jest czarny; ten termin oznacza niezadrukowaną przestrzeń). Miejsca na których nie umieszczono grafiki ani tekstu są równie ważne, jak obszary zadrukowane. Być może obserwator jeszcze tego sobie nie uświadamia, ale wzrok to rejestruje. Nie wolno obawiać się szerokich marginesów i wolnych przestrzeni wokół ważniejszych elementów rysunku. Na tym miedzy innymi polega różnica pomiędzy kompozycją czystą, ładną  i profesjonalną, a amatorską - profesjonaliści nie boją się białych przestrzeni.
• Nie stłaczaj tekstu umieszczonego w ramkach; pozwól mu oddychać.
• Należy być konsekwentnym. Jeżeli w rysunku stanowiącym serię, nagłówek jest wyśrodkowany i napisany wytłuszczoną czcionką, to we wszystkich pozostałych rysunkach nagłówki również powinny być wykonane takim samym stylem. Konsekwencja dotyczy także punktów tabulacji, marginesów, robienia wcięć, wyrównywania tekstu, doborze kroju i wielkości czcionki, stawiania znaków przystankowych, itd.
• Gdy robisz podsumowanie lub spis, do wyliczania pozycji nie używaj łącznika, lecz innych znaków czy symboli.
• Na koniec najważniejsze:

Nie wstydź się i zawsze korzystaj ze słowników:

Ortograficznego i Zasad pisowni polskiej.

Powodzenia

Autor gorąco poleca książkę „Jak składać tekst. Mac nie jest maszyną do pisania”, autorstwa Robina Williamsa, wydanej w 1994 roku przez Helion http://www.helion.com.pl , która stała się podstawą do opracowania większości powyższych zasad.